سازمان میراث فرهنگی ، صنایع دستی و گردشگری سیستان و بلوچستان

سجزی سیستانی

در میان دانشمندان و منجمان ایران نام ابوسعید احمدبن عبدالجلیل سجزی از جمله بزرگترین دانشمندانی است که در قرن چهارم زیج مامونی را به درستی و دقت در رصد اجرام سماوی بنا نهاد. ابوسعید سجزی به کمک تعدادی از یاران خود توانست مساحت دور کره زمین را استخراج نماید به طوریکه محاسبه و برآورد دقیق مساحت زمین آنان نزدیک ترین رقم را به محاسبات جدید امروزی نشان می دهد و فقط اختلاف چند متری آن نتیجه تفاوت اختلاف مقیاس ها ثبت شده است.

ابوسعید سجزی نخستین منجم و ریاضی دان دوران پس از اسلام است که عملا به حرکت ئضعی کره زمین عقیده داشت و خلاف آرای رایج آن زمان که در سراسر جهان پذیرفته بودند و زمین را کره ثابتی می دانستند که افلاک به دور آن در گردشند، سجزی حرکت زمین را اساس محاسبات خویش قرار داد و اطرلاب زورقی را با فرض آنکه کره زمین متحرک و کره سماوی به استثنای سیارات هفتگانه ثابت باشد محاسبه و اختراع نمود.

ابوریحان بیرونی در خصوص اسطرلاب زورقی سجزی می نویسد : " از ابوسعید سجزی دانشمند سیستان اسطرلابی از نوع واحد و بسیط دسدم که از شکالی و جنوبی مرکب نبود و آن اسطرلاب را زورقی نامیدند و او را به جهت اختراع آن اسطرلاب تحسین بسیار کردم؛ چه اختراع آن متکی بر اصلی است قائم به ذات خود و مبنی بر عقیده مردمی است که زمین را متحرک دانستند و حرکت یومی را به زمین نسبت می دهند و در هر دو حالت به صناعت آنان زیان نمی رسد و اگر نقیض این اعتقاد و تحلیل این شبهه امکان پذیر باشد موکول به رای فلاسفه و طبیعی دان است. "

تالیفات سجزری بسیار است و از آن جمله کتاب جامع شاهی که شامل 15 رساله در علم نجوم، هیئت، طالع و نحوه حرکت ثوابت است، که در موزه بریطانیه لندن است. تعدادی کتب و 41 مقاله حساب و هندسه این دانشمند در کتابخانه ملی پاریس است. هشت رساله در کتابخانه دانشگاه ملی هلند و سه رساله به همراه 29 رساله و مقاله دیگر در دیگر کتابخانه های اروپایی است.

با توجه به اهمیت فعالیتهای منحصر به فرد دانشمند منجم سیستان ابوسعید سجزی در بدست آوردن محاسبات دقیق و اختراع اسطرلاب زورقی کمبود مرکز بایگانی کتب و مقالات سجزی در استان سیستان و بلوچستان جای بسی تأسف دارد، با مکاتبات و دیدارهایی میتوان نسخ موجود از کتب و رسالات سجزی را در مرکز مطالعات در کتب تاریخ نجوم اسلامی نوشته آلفونسونلینو و ترجمه احمد آرام تعریفی از اعراب ارائه شده است. نویسنده در این کتاب معتقد است که منظور از اعراب، تمام کسانی هستند که در ممالک اسلامی با زبان عربی کار می کردند یعنی می نوشتند، می خواندند و غیره. چه عرب چه ایرانی، چه اندلسی و چه مسلمان و مسیحی با این تعریف می توانند از اعراب و عربی زبان محسوب شوند.

از سال 1385 خورشیدی انجمن نجوم ایران-شاخه آماتوری رقابتی رصدی را به یادبود این رصدگر بزرگ ترتیب داده است که مشابه با رقابت ماراتن مسیه، رصدگران باید در طول یک شب 124 جرم غیر ستاره ای از جمله اجرام صوفی(به جز ابر ماژلانی که از ایران قابل رصد نیست) را رصد کنند.

در موزه قاهره، یک کره ستاره شناسی از جنس نقره که شاهکاری است از صوفی، نگهداری می شود.

این منجم بزرگ در 8 محرم سال 376 هجری قمری برابر با 25 مه 968 میلادی در شهر شیراز دیده از جهان فروبست و در همان شهر به خاک سپرده شد.